03.12.2004

 

Dr. Jekyll ve Mr. Hyde

Mehmet Meng�

Ellili y�llarda ya�anan ahlak�� d�zenlemelerin �izgi roman� nas�l etkiledi�ini sorgulayan Mehmet Meng�, onu hen�z ke�fedilmemi� bir anlat�m arac� olarak konumland�r�yor

David Lynch’in Mavi Kadife (Blue Velvet, 1986) filmi, ufak bir Amerikan kasabas�n�n "mutluluk ve huzur dolu" panaromik g�r�nt�leriyle a��l�r, g�ne�li bir g�nde itfaiyecilerin el sallayarak ge�tikleri bir itfaiye arabas�, evinin �n�ndeki �imenleri sulayan orta s�n�ftan bir kasaba sakini... G�rd���m�z elliler Amerikas�’n�n refah dolu d�nyas�ndan bir kesittir. Ancak kamera aniden al�almaya ba�lar ve bizi yak�n planda, bah�edeki bak�ml� �imlerin derinliklerine g�t�r�r: "...yak�n planda �imenler aras�nda dola�an b�cekler g�r�r�z. Fonda tehdit edici sesler, �at�rt�lar duyulur. Detay planda otlar�n aras�nda ko�u�an b�cekler, Hades’in, y�zeyin alt�ndaki cehennemin habercisi gibidir: ‘D�nya’ yatay ve dikey eksenlerde, cennet-cehennem alanlar�na b�l�nm�� gibidir: Y�zey ile alt, bu taraf ile o taraf. Sa�l�kl�, normal d�nya, y�zey ile, bu taraf ise, hemen hep bir yan�lsama, hayal �lemi gibi sunulur bize...1" ve yine �imler aras�nda kesik bir kulakla kar��la��r�z. Bu, Lynch i�in, Hades’e a��lan bir kap�d�r, bir sembold�r. Sa�l�kl� olan�n g�z medeniyetine kar��, sa�l�ks�z olan�n, "�teki"nin kulak medeniyetidir �imler aras�nda duran. (T�pk� Lynch gibi, d�nyaya benzer noktalardan bakan Patrick S�skind ise Koku roman�nda, g�z medeniyetinin kar��s�na burun medeniyetini koyar. Antikahraman�, kurbanlar�n�, kokular�n� son kertesine kadar koklay�p t�kettikten sonra �ld�ren bir meczuptur). ��nk� i�inde bulundu�umuz "sa�l�kl�" ve "ayd�nl�k" modern medeniyet, tamamen "g�rme" �zerine kuruludur. (Lynch’in kahramanlar�, g�r�lmeden bakt�klar�, bakmak zorunda kald�klar�, seyrettikleri konumlara s�k���rlar. Film seyretmekten duydu�umuz temel hazz� belirleyen "g�rme"dir bu, d�nyan�n �dipal konstr�ksiyonunda �nemli bir rol oynayan "g�rme"dir2. ��te Lynch, g�z medeniyetinin "g�rme"sinin kar��s�na, kulak metaforuyla, "�teki"nin sadece hissedilebilen, karanl�kta kalan bilinmeyenini ��kar�r. ��nk� kulak, maddeyi g�rmez, onu sadece hisseder, metafizik bir olu� olarak duyar. T�pk� burun gibi... O da g�rmez, ancak koklayabilir. Her ikisi de ancak g�r�nmeyeni mu�tular, a��k bir �ekilde i�aret etmez, sadece sezdirir.

G�z medeniyeti i�in d�nya, r�ntgenlenmesi gereken koca bir sirktir. "Ger�ek" ele ge�irilip, kafese kapat�lm��t�r ve art�k yap�lacak olan tek �ey, sirki dolduran r�ntgencilere iyi bir g�steri sunabilmektir. Modern resim, foto�raf, sinema, m�zik, edebiyat, �izgi roman bu ama�la sahneye sal�n�r. Ancak modernizmin ikili-�izofren karakterinin, evlatlar�na da sirayet etmesi ka��n�lmazd�r. Sahneye sal�nan Dr. Jekyll’lar�n, istenmeyen "�teki"ye, Mr. Hyde’lara d�n��meleriyle g�steri bamba�ka bir mecraya do�ru s�r�klenir. (Resim ba�ta olmak �zere g�zel sanatlar�n Mr. Hyde’lar� – yani avant-garde’lar – hi� ku�kusuz ki ba�ka bir yaz�n�n konusu). ��te bu noktada, David Lynch sinemas� da, Dr. Jekyll’�n aynadaki aksidir, yani Hollywood’un. Hollywood’un aynada g�rd��� onun istedi�i "ger�ek" de�il, "�teki"dir (Mr. Hyde). ��nk� Hollywood da di�er t�m modern sanat alanlar� ile ayn� yazg�y� payla��r. O bir �izofrendir, kendi "�teki"si ile m�cadele halinde olup onu yok etmeye �al��an ancak bu galibi olmayan m�cadelenin t�m varolu�unun temelinde yatt���n� ��zemeyen bir �izofren. "Cennet"i Walt Disney, "Cehennem"i ise t�m bir Kara ve Korku filmi gelene�inde yuvalanm�� bir yarat�k (yine bir Lynch filmi olan Mulholland ��kmaz�, iki kad�n�n varolu�u �zerinden) bu �izofreniyi ola�an�st� bir �ekilde yans�t�r).
T�m bunlar�n paralelinde, Amerikan �izgi roman�na bakt���m�zda, �imler aras�ndaki kesik kulak hi� ku�kusuz ki, EC Comics’tir. Bu yay�nevinin ba��n� �ekti�i korku, su� ve bilimkurgu serileri, tam da Lynch’in resmetti�i ellilerin refah toplumu Amerika’s�nda ortaya ��kar. (EC’yi, Avon Periodicals, Harvey Publications, Fawcett Publications, Ajax/Farrel Publ. gibi yay�nevleri takip eder. �imdiki Marvel’in babas� Atlas’�n da Journey into Mystery gibi serilerle bu mecraya dahil oldu�unu unutmayal�m). ��nk� zaman�n ruhunun, sanat��n�n �n�ne koydu�u �ey Hiro�ima ve onun ard�ndan gelen n�kleer sava� tehdididir ve bir yarat�c� i�in "ger�ek", �rz�na ge�ilmi� bir kad�ndan ba�ka bir �ey de�ildir art�k. Amerika t�m masumiyetini yitirmi�tir ve �zerine sava� sonras� giydirilmek istenen "mutlu refah toplumu" giysisi, EC gibi �nc�ler sayesinde par�alanacakt�r.

Asl�nda EC’nin ya da sonralar� Will Eisner, Roger Crumb gibi ustalar�n yapt��� son derece basittir: Normal olarak sunulan�n temellerini e�elemek... Temelleri e�elenenler t�m bir "sayg�de�er", "parlak" Amerikan toplumudur ("Ortalama ahlak anlay��� d���nda durma tercihi, otorite konumundaki ki�ilere, "iyi insanlara" g�vensizlik, toplumun h�kim yarg�lar�n� i�di� ve de�ifre etme arzusu, �yk�lerin belirgin unsurlar�d�r3").

Ayn� zaman dilimi, Amerikan k�lt�r�n�n bilimkurgu kanad�nda da benzer geli�melere gebedir. II. D�nya Sava�� �ncesinde, Hugo Gernsback’�n Amazing Stories ve Science and Invention gibi dergileriyle yaratt��� "bilimsel ilerleme efsanesi" ve teknofilinin t�rmand�r�ld��� �topyalar4, sava� sonras�n� yerini, karamsar gelecek �yk�lerine ve distopyalara b�rakacakt�r. Akademisyen Andrew Ross, "Gernsback S�rekli Dizisinin D���na ��kmak" ba�l�kl� yaz�s�n�n giri� b�l�m�nde, d�nemin net bir panoramas�n� verir: "Bu b�l�m�n ba�l���, siberpunk yazar William Gibson’�n ilk yay�nlanm�� �yk�s�ne at�fta bulunmaktad�r. Bu �yk�n�n ad�, ‘Gernsback S�rekli Dizisi’dir. Bu �yk�y� anlatan, serbest �al��an bir foto�raf��d�r. Foto�raf��, �ngiltere’deki nostalji yay�nlar� pazar� i�in 1930’lar�n f�t�ristik Kuzey Amerika mimarisinin resimlerini �ekmektedir. Fabrika binalar�n�n, benzin istasyonlar�n�n, lokantalar�n ve film ofislerinin modern tasar�m� -y�zge�li, flan�l� ve yivli- hi�bir zaman olmam�� olan gelecek �ncesini �a�r��t�rmaktad�r, bu, sava� �ncesinin ilerici f�t�rizm ahlak�na s�k� s�k�ya ba�l� teknolojiseverlerin planlad��� bir yar�n�n d�nyas�d�r. Frank R. Paul’un Amazing Stories dergilerinin kapaklar�nda yer alan ‘p�sk�rtme boyal� pulp �topyalardaki’ parlak roketlerden Hoover Baraj�’n� koruyan kanatl� heykellere kadar �e�itli fantezileri i�leyen bu �yk�, ancak k�bus olarak ger�ekle�ebilecek olan vaat edilen gelece�i anlat�yordu: S�z konusu roketler, II. D�nya Sava��’nda Londra �zerine d��en roketlerdi. Modern otomobiller ve kristal s�per otoyollar, General Motors �irketinin petrol kapitalizminin himayesinde ger�ekle�tirdi�i sava� sonras� ekolojik gaddarl��a ye�il ���k yak�yordu (5)".

��te b�ylesine bir atmosferde, korku-su� ve bilimkurgu serilerinin birbirinin i�ine ge�erek, ellilerin Amerika’s�nda ufak �apl� bir r�nesans yaratmalar� art�k ka��n�lmazd�r (Ray Bradbury ba�ta olmak �zere, bilimkurgu yazarlar�n�n �o�u, korku ve su� hik�yeleriyle EC ve ard�llar�na katk�da bulunur). Mr. Hyde, bir kez daha hem de beklenmedik bir anda, Dr. Jekyll’�n kar��s�na dikilmi�tir. Ancak Amerikan �izgi roman�nda "�teki"nin yaratt��� bu ufak r�nesans fazla uzun s�rmez ve EC’nin sayfalar�ndaki fanteziler �deta ger�ek ya�ama s��rar: Bir Amerikal� anne-baban�n, senatoya kadar varan, "zararl� �izgi romanlar" �zerine yaz�lm�� �ik�yet mektubuyla ba�layan s�re�, zaten 1947’den beri bu konuda bas�n� da yan�na alarak, b�y�k bir kampanya ba�latan Dr. Frederick Wertham’�n da �abalar�yla tam bir cad� av�na d�n���r. Lin� etmek i�in pe�ine d���len EC Comics’in pek �ok hik�yesindeki bir kurtadam, bir drakula ya da bir meczup de�il, EC Comics’in ta kendisidir. Hemen hemen ayn� zaman diliminde bir ba�ka Dr. Jekyll da (Senat�r Joseph McCarthy), kendi "�teki"sinin (kom�nistlerin) pe�indedir.

Bu s�rek av�, �izgi roman sekt�r�nde bir otosans�r mekanizmas�n�n (Comics Code Authority) kurulmak zorunda kal�nmas�, bunun sonucunda da EC ve benzerlerinin �arm�ha gerilmesiyle son bulur(6). Yine ayn� d�nemde, McCarthy de Hollywood’daki Mr. Hyde’lar� �arm�ha germekle me�guld�r.

Bug�n, Comics Code Authority kurallar�n�n, EC gibi yay�nevlerini h�zla ezip ge�ti�i ve ancak DC gibi s�per kahraman serilerini b�nyesinde bar�nd�ran (bahsetti�imiz d�nemde geri plana d��m��) firmalar�n �n�n� a�t��� konusunda t�m �izgi roman tarih�ileri hemfikirdir ve �u sat�rlar� yazan �ahin Artan da kesinlikle hakl�d�r: "...Son olarak, ‘what if’in cevab�yla toplumsal d�n���mler aras�nda g��l� bir ba� var. Ama bundan kapitalizmin evrimini ve kapitalist d�nyan�n merkezi ABD’ndeki ideolojik evrimi soyutlay�p bir cevap verecek olsayd�k, �u s�ylenebilirdi: O zaman, s�per kahramanlara bu kadar ihtiya� olmayacakt�. Ne de, Yunan mitolojisinden unsurlarla bezeli ultra sofistike Neil Gaiman �yk�lerine. Hatta ne de Alan Moore gibi bir dahinin ba�yap�tlar�, g�zlem yerine sadece makro analizlerden y�kselen Wathchmen ve V for Vendetta olacakt�. �izgi roman do�du�u yerde, sokakta kalacak ve sadece ‘ilgin� �yk�ler’ de�il, ger�ek insanlardan, onlar�n �yk�lerinden bahsedecekti. 45 y�l bu yatakta akmaya devam etmi� olsa kimbilir nelere varm�� olurdu? Eisner ustadan esinlenenler, onunla yar��a girenler, ne insan �yk�leri, mahalle �yk�leri, �ehir �yk�leri yazm��, �izmi� olurdu kimbilir? (7)".

Art�k, istisnalar d���nda, Amerikan �izgi roman�nda y�zey, s�per kahramanlarla, mangalar ve onun taklitleriyle ya da Neil Gaiman’�n a�t��� yolda (Sandman, Death: The High Cost of Living, Miracleman, American Gods v.b.) onu takip edenlerle doludur. T�m bir �izgi roman end�strisi, alt-Hades’e ait gibi g�r�nen (Hellboy, Sandman v.b.) ama asl�nda kendi hiper ger�ekliklerine okuyucuyu s�k��t�ran postmodern anlat�larla �evrelenmi�tir. ("G�sterilemez olan� i�aret etmeyi deneme, bi�imin yaln�zca kitle taraf�ndan ho�g�r�lebilir y�nde yol al�p sabitle�mesi ile sonu�lan�yor, t�pk� modern bilimin, teknolojinin, end�strinin sonsuz �e�itlilikteki insani gereksinimleri kar��lamay� vaat edip, sonradan bunlar� kendi varolu�unu tehlikeye d���rmeyecek y�nlere kanalize edip bask�land�rmas� gibi"(8).

��in ilgin� yan�, insan �yk�leri, mahalle �yk�leri, �ehir �yk�leri ve distopyalar, ellilerdeki o ufak r�nesanstan beri, t�pk� duvar�n �zerindeki �atlaklar gibi, Amerikan sinemas�nda, edebiyat�nda ve bilimkurgusunda alternatif patikalar a�may� ba�arabilmi�lerdir.

Peki ya �izgi roman? Evet... O, �imler aras�ndaki kesik kulakt�r ve umutla, bir g�n birilerinin onu bulmas�n� beklemektedir.


Dipnotlar

1 Seeslen, George (2002), "�iddetin U�urumlar�", �iddetin Mitolojisi i�inde, �ev. Veysel Atayman, Don Ki�ot Yay�nlar�, �stanbul, s. 147.
2 a.g.e., s. 150.
3 Yak�n, Orhun (2002), "EC Comics", �izgili Hayat K�lavuzu i�inde, Der. Levent Cantek, �leti�im Yay�nlar�, �stanbul, s. 315.
4 Bu �topyalar ve teknofili hakk�nda Andre Ross’un yorumunu aktarmakta yarar g�r�yorum: "1920 ve 30’lar�n pulp bilim kurgu yazarlar�, teknolojinin zaman�n toplumsal dramas�ndaki y�ksek rol�n� do�rudan ele alacak f�rsata sahip olmad�ysalar bile, edebiyattaki varolu� nedenlerini iki d�nya sava�� aras�ndaki y�llarda pozitivist bir dini (hem solun hem sa��n ortakla�a benimsedi�i) s�sleyen bilimsel ve teknolojik bulu� k�ltlerine bor�luydular. Bilimin ilerici erdemlerine sorgusuz suailsiz bir inanc� belirten pulp s�ylem, geni� bir siyasal spektrumu i�eriyordu. Bu s�ylem, Gernsback gibi pop�ler giri�imciler, F. W. Taylor gibi y�netim reformcular�, Morris Cooke gibi ilerici m�hendisler, Herbert Hoover, Theodore Roosevelt gibi i� d�nyas� liderleri ve y�neticiler, Thornstein Veblen ve Lewis Mumford gibi Marksist olmayan teknokratlar taraf�ndan kullan�lm��t�. Hatta bu s�ylem, aralar�nda ‘bilimsel sosyalizmin’ ka��n�lmazl���na kendilerini adayanlar�n bulundu�u, �rg�tl� devrimci solun merkezinde de g�r�lmekteydi. Yayg�n olarak payla��lan bu toplumsal fanteziyi, teknolojik ilerlemeye k�r� k�r�ne inanc�n naif bir �rne�i olarak g�rmek yeterli de�ildir. Bu t�r yarg�lar, tarihe kendi safdil yan�m�z�n bir par�as�d�r. Teknokrasi ve Fordizm, bu ilkeleri fa�ist halk mistisizmine modernist bir panzehir uygulamas� olarak g�ren Avrupa solu taraf�ndan da (Antonio Gramsci ‘Amerikanizm ve Fordizm’ adl� yaz�s�nda b�t�n bunlar� belirtir), ayn� derecede heyecanla benimsemi�ti…"
5 a.g.e., s. 133-34.
6 Daha ayr�nt�l� bilgi i�in, �izgili Hayat K�lavuzu’ndaki �ahin Artan’�n "What If?" ve Orhun Yak�n’�n "EC Comics" ba�l�kl� yaz�lar�na bak�labilir.
7 Artan, �ahin (2002), "What If?", �izgili Hayat K�lavuzu i�inde, Der. Levent Cantek, �leti�im Yay�nlar�, �stanbul, s. 298.
8 H�nler, Hakk� (1992), "Ayd�nlanma, Postmodern ve Kay�p Halka", Defter Dergisi, K��, No: 19, s. 111.

Ayr�nt�lar Ser�ven, �izgi Roman Ara�t�rmalar� Dergisi Say�:1'de


En Son Eklenen 5 İnceleme

Tuna�nın Ağıdı: Plevne
03.11.2007
T�rkiye�de tarihi �izgi romanın gelişiminde �nemli bir durak olan Ratip Tahir Burak�ı ayrıcalıklı kılan se�tiği konular ve �izgisinin orijinalliği idi. ...

Kızlar İ�in Manga:
11.10.2007
Kitap d�kkanı zincirlerinden birine girdiğinizde yerde uzanmış manga � Japon yazarlar tarafından yazılmış ve �izilmiş, siyah beyaz, kalın �izgi romanlar � okuyan bir gen� kızla karş...

Harry Potter ve The Books Of Magic
03.10.2007
Harry Potter serisi ve the Books of Magic (B�y� Kitapları) serisi arasındaki benzerlikler bir �ok kişi tarafından rastlantıdan �te bir şey olarak g�r�l�yor. ...

Hanımlar ve beyler, şu elimde g�rm�ş olduğunuz �izgi roman...
28.01.2007
�izgi romanın doğasına ve potansiyeline ilişkin Emre Kuzuoğlu'dan bir deneme......

Zoraki Casus: Max Friedman
28.01.2007
Vittorio Giardino'nun �nemli bir d�nem �alışması olan Max Friedman, ayrıntıcı �izgileri ve insani hik�yeleriyle benzersiz niteliklere sahip......



 

雪茄| 雪茄烟网购/雪茄网购| 雪茄专卖店| 古巴雪茄专卖网| 古巴雪茄价格| 雪茄价格| 雪茄怎么抽| 雪茄哪里买| 雪茄海淘| 古巴雪茄品牌| 推荐一个卖雪茄的网站| 非古雪茄| 陈年雪茄| 限量版雪茄| 高希霸| 帕特加斯d4| 保利华雪茄| 大卫杜夫雪茄| 蒙特雪茄| 好友雪茄

古巴雪茄品牌| 非古雪茄品牌

Addmotor electric bike shop

Beauties' Secret化妝及護膚品

DecorCollection歐洲傢俬| 傢俬/家俬/家私| 意大利傢俬/實木傢俬| 梳化| 意大利梳化/歐洲梳化| 餐桌/餐枱/餐檯| 餐椅| 電視櫃| 衣櫃| 床架| 茶几

Wycombe Abbey| 香港威雅學校| private school hong kong| English primary school Hong Kong| primary education| top schools in Hong Kong| best international schools hong kong| best primary schools in hong kong| school day| boarding school Hong Kong| 香港威雅國際學校| Wycombe Abbey School

邮件营销| 電郵推廣| edm营销| 邮件群发软件| 营销软件|